Shadows – Bóng tối: Nơi im lặng ngủ yên – Tống Mai

July 22, 2026 (TM)

I am nobody:
A red sinking autumn sun
Took my name away
(Richard Wright)

Tôi không là ai cả: Mặt trời thu đỏ rực đang lặn dần đã lấy mất tên tôi.

Có lẽ đó là một chiếc bóng trên bãi biển đang đứng nhìn mặt trời lặn. Trước bao la biển cả giữa màu đỏ thắm của mặt trời vùng vẫy ngàn khơi một cảnh tượng siêu nhiên khiến cái “tôi” của chiếc bóng tan thành sương khói, sự hiện diện quá rực rỡ này của vầng thái dương đã biến chiếc bóng thành một thực thể nhỏ bé không tên.

Bạn yêu dấu,
Tôi đang mượn những câu thơ Haiku trên để nói lên trạng thái “không là ai cả” của chính mình mỗi khi đứng chờ bóng tối buông trên biển cả. Khi ánh sáng cuối cùng của ngày chìm trên mặt biển và những con chim hải âu bay đi tìm nơi nương náu thì bầu trời và biển cùng một màu đen thẳm. Trong trạng thái tĩnh lặng và vô ngã ấy, giữa một miền bí ẩn mênh mông là cái đẹp tuyệt diệu đang bao trùm lấy vạn vật.

Bóng tối bắt đầu cất tiếng. Thế giới trở nên mong manh, dịu dàng trở lại và tràn ngập những khoảnh khắc im lặng đẹp đến nghẹt thở. Ngay trong im lặng ấy, tôi có thể thấy được sắc violet, màu xanh indigo, màu lục trong bầu trời cuồn cuộn run rẩy của van Gogh, những màu sắc mà ông dùng để thay thế màu đen. Có biết không, Van Gogh không bao giờ dùng màu đen cho bóng tối. Ah, tôi phải kể về căn phòng nơi ông nằm bệnh tại Saint-Paul de Mausole ở Saint Remy. Hôm đó tôi đi với Nguyệt Ca và Lionel. Nhớ không Nguyệt, buổi trưa, từ cửa sổ phòng của Van Gogh nhìn xuống cánh đồng bên dưới, bóng đổ từ những cành cây cao vẽ ra chằng chịt trên mặt đất những vệt đen ám ảnh, nhắm mắt, Mai có thể tưởng tượng được cảnh trời đêm của Nuit étoilée qua đôi mắt ông khi ông biến một chương sách đầy mãnh liệt của cuộc đời minh thành nghệ thuật.

Đã bao lần tôi viết về bóng tối, về sự hiền hòa khi giúp ta không thấy rõ mặt nhau, về những bức tượng thiêng liêng quanh tôi chỉ cất tiếng sau khi ánh sáng ban ngày tắt, về bóng tối cô độc trong những bức tranh của Van Gogh, bóng tối không lời trong Serenade của Schubert, bóng tối sầu thẳm thoát ra từ những chiếc saxophone của Adolphe Sax ở Dinant, hay bóng tối mà Chimene chờ đợi để khóc trong Le Cid của Corneille….Và bao giờ cũng như bao gìờ, ý nghĩ của tôi luôn quay về những nơi như thế. Trong nhiếp ảnh, tôi thường huớng đến những nơi có silhouette xa xa, không rõ nét một sự nhẫn nhục khiêm nhường, những bóng đen trong đêm hay trong ánh sáng ngược, khuôn mặt bị khuất đi để chỉ trở thành biểu tượng. Có lần bạn tôi hỏi tại sao Mai chỉ chụp sau lưng, Diệu ơi, đó chỉ là cách Mai mong “đừng cho tôi thấy hết tim người”.  Còn gì buồn hơn khi thấy được những khiếm khuyết xấu xa ẩn sau mặt người.

Viết đến đây tôi bỗng nhớ đến một cảnh bắn giết đầy ám ảnh trong phim Road to Perdition. Những bóng người bị bắn ngã trong đêm mưa, không âm thanh, không tiếng súng, ta chỉ thấy họ bước ra từ bóng tối tựa như những bóng ma. Sự bất động tuyệt đối của toàn khung cảnh trong tối mà luồng sáng hắt ra từ phía sau đầy ghê rợn của chính những kẻ sát nhân. Trời ơi, thật là một cảnh tượng sáng tối tuyệt vời. Hai mươi bốn năm trôi qua rồi còn gì khi tôi xem phim đó ở rạp, 2002, nhưng mỗi lần nghĩ đến bóng tối là cảnh đó lại hiện ra trong đầu, những bóng người giật lên vì trúng đạn im lìm rơi xuống trong bóng mờ của mưa đêm, tiếng piano cùng phần đàn dây trầm buồn mênh mang gói trọn bầu không khí bi tráng và nặng nề của khoảnh khắc ấy. Người cinematographer đã xử dụng bóng tối một cách tài tình, những nhân vật thường xuất hiện trong màng tối, họ chỉ bước ra ánh sáng khi sự thật đau lòng được phơi bày hoặc khi phải đối mặt với định mệnh nghiệt ngã không thể tránh khỏi.  Conrad Hall, cinematographer của phim, thường quay cảnh một cách thiếu sáng (underexposure), và phản chiếu ánh sáng từ các nguồn nhỏ vào một tấm hắt sáng màu trắng; giúp lấp đầy các vùng tối bằng luồng sáng nền dịu nhẹ. Ông đã dùng triết lý chiếu sáng này để làm nổi bật bầu không khí đẫm thơ phảng phất u buồn, bi tráng của bộ phim, cho phép bóng tối chiếm ngự trên màn ảnh trong khi luồng sáng “room tone” nhẹ nhàng làm lộ rõ ​​gương mặt của các diễn viên.

Rồi bài thơ ngắn ngủi “Trois allumettes” của Prévert mà tôi rất thương cũng là cả một vũ trụ ẩn mình trong bóng tối – Khuôn mặt của người yêu trong ánh sáng chói chang phơi bày toàn bộ nhan sắc của nàng, nhưng vẻ đẹp ấy tầm thường biết bao. Hãy tắt đèn đi, chỉ bật lên một que diêm, mắt nàng bắt lấy ánh rung động của que diêm, bắt đầu bừng lên một ánh hiền hòa – thứ ánh sáng dường như tuôn trào từ sâu thẳm bên trong của tâm hồn. Cả vũ trụ yêu thương nằm trong bóng tối quanh nàng mà dưới ánh sáng chói chang không hề cảm nhận được.

Bạn yêu dấu,
Tha thứ cho tôi những dòng lung tung đêm nay. Chỉ có mỗi ý niệm về cái đẹp trong bóng tối mà tôi viết miên man. Bóng tối ôm ấp linh hồn của những cái đẹp sâu sắc mà dưới ánh sáng ban ngày ta không cảm nhận được đã làm nó trở nên một đề tài phi thường trong mọi khía cạnh của nghệ thuật.  Tôi muốn nán lại chốc lát nữa để nói về bóng tối trong nghệ thuật và đời sống của người Nhật, về cuốn sách nhỏ In Praise of Shadows của Tanizaki tôi gối đầu giường bao năm nạy, nhưng đêm đã khuya bên này bờ đại dương, tôi chỉ có thể trích một đoạn ngắn về sự tĩnh lặng an nhiên bất biến ta cảm nhận trong bóng tối:
Vẻ đẹp của góc tường ấy chẳng phải là kết quả của bất kỳ thủ pháp khéo léo nào. Một khoảng trống được tạo ra bởi những mảng tường và thanh gỗ mộc mạc, để rồi ánh sáng lọt vào đó tạo nên những vệt bóng mờ ảo giữa hư không. Chỉ có vậy thôi. Thế nhưng, khi nhìn vào khoảng tối tụ lại sau thanh xà ngang, quanh bình hay bên dưới những kệ gỗ, dù thừa biết đó chỉ là bóng tối, ta vẫn trào dâng một cảm giác rằng nơi góc nhỏ này, một sự tĩnh lặng tuyệt đối đang ngự trị; rằng chính nơi đây, giữa màn đêm, một sự an nhiên bất biến đang bao trùm tất cả.

Bonne nuit!
Dodo l’enfant do.
Ngủ đi con.

Tống Mai
Virginia, July 22, 2026

 

Voilà combien de jours, voilà combien de nuits
Voilà combien de temps que tu es reparti

Tu m’as dit cette fois, c’est le dernier voyage
Pour nos cœurs déchirés, c’est le dernier naufrage

Dis, quand reviendras-tu?

Que tout le temps qui passe ne se rattrape guère,
que tout le temps perdu ne se rattrape plus

Dis, quand reviendras-tu ?