Ma 間 – Silence – Im Lặng – Nguyên Huệ

Nov 7, 2026 (TM)

Bạn yêu dấu,
“Ma” không xa lạ, nó là một phần của hiện hữu êm đềm, tiềm tàng trong suốt cuộc sống lặng lẽ này.
Khi nhận được bài viết của bạn mình về đề tài quen thuộc đó, tôi không thể nào kềm được một nụ cười biết ơn khi có người quan tâm đến những điều tôi tâm niệm.

Đêm nay, bên cửa sổ nhìn ra một cành cây cổ thụ in bóng lên trời đen, tôi tìm thấy vừa “Ma” vừa Wabi-Sabi trong hình ảnh khô cằn gầy guộc của cành cây lẻ loi treo lơ lửng chỉ một chiếc lá cuối cùng, rồi bỗng nghĩ đến sự hiu quạnh của mảnh linh hồn mang mang thiên cổ sầu bên kia bờ đại dương của bạn mà chạnh lòng.

Đêm đã khuya.
Bonne nuit!
Ngủ đi con.

Tống Mai
Nov 7, 2026

 

MA 間 – SILENCE — IM LẶNG
Nguyên Huệ

 

Trong triết lý và thẩm mỹ của người Nhật, có sự hiện hữu của một khái niệm khiêm cung: “MA”

間

Hơn những gì có thể diễn tả bằng lời, qua biểu tượng Kanji 間, hai yếu tố “cánh cửa” 門 và “mặt trời” 日 được ghép lại vẽ ra một khe hở nhỏ cho ánh sáng chiếu vào. Cánh cửa hé một khe nhỏ thôi, không dư thừa, chỉ đủ cho nguồn sống len vào bừng tỏa. Trên phương diện không gian lẫn thời gian,  “Ma” là khoảng lặng, khoảng trống, hoặc khoảng cách ở giữa hai sự vật.

Tư duy ngàn xưa của người Nhật cho rằng không gian và thời gian được nắm bắt qua thực tại hiện tượng của chúng, nó không hoàn toàn tách biệt khỏi người đang cảm nhận, sự cảm nhận về yếu tố này gắn bó mật thiết với yếu tố kia, định hình nên một thế giới được nhìn nhận theo mỗi tính cách riêng. Với quan niệm về thời gian và không gian cho thấy nó đã tồn tại từ trước khi Phật giáo du nhập vào Nhật Bản, cho nên “Ma” khi du nhập vào được tiếp nhận như một cách hòa nhập vào văn hóa Nhật và phù hợp hóa tôn giáo sở tại với Phật giáo, hình thành một nguyên lý làm sáng tỏ hơn quan niệm “không gian – thời gian” vốn đã hiện hữu thời bấy giờ.

Với vai trò cầu nối giữa không gian và thời gian, “Ma” là một khái niệm thẩm mỹ và triết học nền tảng có ảnh hưởng rộng lớn trong văn hóa Nhật Bản, hiện diện gần như toàn diện trong đời sống người Nhật qua ba phương diện chính:

-Không gian vật lý (Khoảng trống): Trong hội họa (như tranh thủy mặc), kiến trúc, hay nghệ thuật cắm hoa Ikebana, những khoảng trống không phải do “thiếu”, mà là do sự cố ý sắp đặt. Khoảng trống giúp mắt người xem có điểm nghỉ và dồn sự tập trung vào chủ thể chính. Một căn phòng có các khoảng trống hợp lý sẽ tạo ra sự thư thái, thoáng đãng. Bản chất của hư vô không phải là trống rỗng về vật chất, mà đúng hơn, là tràn đầy không gian. Sự trống rỗng không phải là một khoảng trống cần được lấp đầy mà là một sự hiện diện cần được cảm nhận. Không gian có thể chứa đựng sự im lặng, gợi lên cảm xúc và hé lộ những điều không thể nhìn thấy.

-Thời gian (Khoảng lặng): Trong âm nhạc, “Ma” là khoảng lặng giữa hai nốt nhạc, một sự hiện diện đầy ý niệm mang lại hình hài, nhịp điệu cùng chiều sâu cảm xúc cho những nốt nhạc bao quanh. Trong kịch Noh hay nghệ thuật hài kịch, “Ma” chính là nhịp dừng nhịp nhàng trước khi người nghệ sĩ buông lời thoại hoặc thay đổi động tác.

-Tâm lý và Giao tiếp (Khoảng cách): Trong đối thoại, người Nhật thường có những khoảng im lặng ngắn giúp người nghe có thời gian suy ngẫm và thấu hiểu những điều không lời (vô ngôn). Trong “con người” (人間 – Ningen), chữ “Nhân” đi liền với chữ “Gian”. “Ma” hàm ý con người chỉ thực sự tồn tại trong mối tương quan và khoảng cách hài hòa với cộng đồng xung quanh.

Trong nghệ thuật truyền thống Nhật Bản, “Ma” luôn hiện diện và bàng bạc khắp nơi qua các tác phẩm từ xưa đến nay như hội họa, thư pháp, âm nhạc, kiến trúc…. Trong khía cạnh nhiếp ảnh, tính thẩm mỹ và triết lý của nó đã được đánh giá cao, phân tích và bàn luận rất nhiều. Tuy nhiên nhiếp ảnh ngày nay khác với nghệ thuật truyền thống bởi có sự tham gia và can thiệp bởi các yếu tố kỷ thuật, nhiếp ảnh được nhìn như thế nào qua lăng kính của “Ma”.

Áp dụng “Ma” vào nhiếp ảnh nghĩa là nhấn mạnh sự trống trải và khoảng lặng thay vì lấp đầy. Nó đồng nghĩa với sự vận dụng hai yếu tố không gian và thời gian:

– Không gian: “Không gian dương” (L’espace positif) là chủ thể chính: một bóng người, một cái cây hoặc một ngôi nhà…. “Không gian âm” (L’espace négatif) hay khoảng trống là tất cả những phần còn lại xung quanh chủ thể: một bầu trời bao la, bức tường trống, một vùng tuyết trắng hay sương mù….

Mục đích của không gian âm giúp hình ảnh không bị rối, tránh sự gò bó về thị giác, thay vì bắt mắt người xem phải tập trung vào một điểm nào đó, không gian âm cho phép ánh nhìn được tự do di chuyển chậm rãi, nán lại và chiêm nghiệm. gợi cảm giác bình yên, tĩnh lặng, nỗi cô đơn hay sự tách biệt. Nó không quá chú trọng vào chủ thể trong bức ảnh, mà thiên về việc đánh thức cảm xúc nơi người xem.

Về khía cạnh này “Ma” tạo nên khoảng trống quanh chủ thể một cách hợp lý, không lấp đầy toàn bộ khung hình, xem khoảng trống mang hình dạng gì và gợi nên cảm xúc nào?  Đây cũng là phong cách tối giản (minimalism), ví dụ đặt một chủ thể nhỏ bé như một cánh chim, một bóng người vào một không gian rông lớn. Sự mênh mông của không gian nhằm truyền tải cảm giác tĩnh lặng, làm nổi bật vẻ cô độc, khiến chủ thể vừa trở nên mong manh, vừa mang ý nghĩa quan trọng, tựa như bài thơ haiku nhỏ nhắn nhưng mang ý nghĩa vô cùng.

– Thời gian: Khoảng nghỉ và sự ngưng đọng.  Nắm bắt sự tĩnh lặng trước khi một hành động diễn ra. “Ma” còn liên quan đến nhịp điệu và thời gian. Hãy chờ đợi cho đến khi khung cảnh lắng xuống, những ồn ào tan đi, để ta có thể ghi lại khoảnh khắc ngưng đọng – ngay trước hoặc ngay sau một chuyển động.

Mục đích của “MA” trong nhiếp ảnh ở đây là khơi gợi cảm xúc qua hình ảnh hay một chi tiết nghệ thuật tạo cho người xem một dư âm mạnh mẽ lưu lại lâu dài trong tâm thức, hay một sự đồng điệu về một ý tưởng nội tại giữa tác giả và người xem, một cảm giác tĩnh lặng mời gọi họ tự “hoàn thiện” bức ảnh bằng trí tưởng tượng của chính mình.

“Ma” và “không gian âm” có nhiều điểm tương đồng. Cả hai đều trọng sự trống trải và không lấp đầy mọi khoảng trống hiện hữu. Đó là lý do tại sao người ta thường xem chúng là một. Tuy nhiên, chúng lại đặt ra những câu hỏi khác nhau. “Không gian âm” bắt đầu từ các vật thể; nó tồn tại trong mối tương quan với những khối hữu hình. Còn “Ma” lại bắt đầu từ các mối quan hệ. Nó không được định nghĩa bởi chính các vật thể, mà bởi những gì diễn ra chung quanh. Khoảng cách ấy có thể nằm giữa hai con người, giữa hai cử chỉ trong một nghi thức trà đạo, hay giữa căn phòng này với căn phòng kế tiếp. Chính vì vậy, “Ma” không chỉ giới hạn trong bố cục thị giác. Một bức ảnh có thể ghi lại “không gian âm”, nhưng không phải lúc nào cũng nắm bắt được “Ma” — bởi “Ma” thường bộc lộ qua dòng thời gian. Nó xuất hiện nhờ nhịp điệu, thời điểm và sự biến đổi. Đó là lý do tại sao đôi khi cả hai rất giống nhau, thậm chí cùng tồn tại trong một tác phẩm, nhưng chúng hoàn toàn không phải là một.

Ngoài những khía cạnh trên, để làm phong phú thêm cách tiếp cận nhiếp ảnh, “Ma” thường được kết hợp cùng với các triết lý Nhật Bản khác:

-Wabi-Sabi (侘寂) : Tính vô thường, dấu vết của thời gian, sự đơn giản và những khiếm khuyết, ví dụ một bức tường rêu phong hay ánh sáng thoáng qua, chóng tàn.

-Mono no aware (物の哀れ): Cảm thức về vạn vật trôi qua, nỗi xót xa ngọt ngào trước một vẻ đẹp không thể nào lưu giữ mãi, và sự trân trọng đầy hoài niệm và thái độ chấp nhận bản chất phù du của vạn vật, khiến mỗi khoảnh khắc trở nên vô cùng quý giá.

-Ichigo ichie (一期一会) “Nhất kỳ, Nhất Hội” – Mỗi cuộc gặp gỡ như một trải nghiệm có một không hai trong đời, nhắc nhở mỗi khoảnh khắc đều độc nhất vô nhị, không thể lặp lại và xứng đáng được chúng ta chú tâm trọn vẹn, đây là sự kết hợp độc đáo giữa thời gian, không gian và đối tượng đồng hành, điều mà sẽ không bao giờ lặp lại duoc, và thời gian cũng đã trôi đi.  Nó kêu gọi chánh niệm và hiện diện, dành trọn sự chú ý, sự chân thành và lòng biết ơn cho khoảnh khắc hiện tại.

Đến đây, hẳn nhiều người sẽ hiểu một cách đơn giản từ góc nhìn nhiếp ảnh, một không gian bao quanh và chảy giữa một chủ thể của một hình ảnh, một ánh sáng chiếu qua dưới khung cửa kết hợp với khoảng lặng thời gian, đó là “Ma”. Không, không hẳn thế, khái niệm không gian “Ma” trong văn hóa Nhật Bản được diễn giải phong phú và sâu sắc hơn nhiều. Dù khó có thể định nghĩa khái niệm này chỉ bằng vài từ ngữ, ta vẫn có thể nắm bắt các nguyên lý của nó bằng cách xem “Ma” như một phương thức cảm nhận—thông qua thị giác, thính giác hoặc thậm chí cảm giác – về những khoảng nghỉ và sự trống rỗng trong một không gian, khoảng trống tồn tại giữa vạn vật, một quãng dừng trong dòng thời gian, hay trải nghiệm đồng thời về cả hình thể lẫn phi hình thể. Trong nhiếp ảnh, khái niệm này đặc biệt gợi mở và phù hợp; tuy nhiên, nếu cố gắng biến nó thành một bài hướng dẫn – bằng cách quy định nên làm gì hay không nên làm gì – thì đó sẽ là một sai lầm. Việc tìm cách “làm chủ” hay “sử dụng” “Ma”, thực chất, chính là làm mất đi hoàn toàn bản chất của nó.

Xét cho cùng, “Ma” không phải là kết quả của việc người nghệ sĩ cố tình áp dụng một nguyên tắc thiết kế; cũng không phải là điều mà người thưởng lãm tác phẩm có thể nhận thức một cách hữu ý (chẳng hạn, khó có thể hình dung một người xem lại nhận xét rằng một tác phẩm  thiếu “Ma”, hay một nghệ sĩ quyết định sử dụng “Ma”  khi lên ý tưởng sáng tạo). Do đó có thể nói trong sự sáng tạo của một tác phẩm, “Ma” luôn bắt nguồn từ một “hành động tự phát”,  xuất phát từ sự “gắn kết vô thức” đối với nghệ thuật hơn là việc áp dụng có chủ đích một nguyên tắc nào đó.

Khái niệm “Ma” trong sáng tạo nghệ thuật hầu như vượt xa mọi nhận thức hữu ý, nó hướng tới “cảm xúc” ngoài ý định hay sự thấu hiểu bằng lý trí, nó khởi phát từ chiều sâu nội tại của người sáng tạo hoặc người thưởng lãm, bởi nó trú ngụ ngay trong những khoảng không trung gian – trong chính sự tĩnh lặng.

Nguyên Huệ PhPo
7 Novembre 2026