Lữ Thứ Đá – Nguyễn Thị Hải Hà

Oct 10, 2017 (TM)

Cám ơn Hải Hà đã cho Mai đăng lại bài này vào khungcuahep.

Mai đặc biệt tâm đắc phần hai vì Hà nhắc đến “The Patient Stone”, cuốn sách và cuốn phim lì lợm uất ức ở mãi trong trí sau khi đọc và xem xong, cứ đợi dịp để nổ tung. Có những mảnh đời kỳ lạ ở những xứ sở kỳ bí tối tăm.  Mai dấu cuốn sách và DVD đó vào một nơi trên tủ sách để đừng thấy nó nữa nhưng không dấu nó được trong trí mình.

Đá cũng được dùng trong tín ngưỡng của người Do Thái để lại trên mộ để đánh dấu sự hiện diện của người đã khuất trong đời và trong tâm khảm của người ở lại.  Cũng như những viên đá nằm trong những đôi giày sắt trên bờ sông Danube tưởng niệm những người Do Thái bị Nazi bắn xuống sông, trước khi bắn bị bắt cởi giày để lại trên bờ. Hồi đó thấy ở Budapest mà không hiểu tại sao, đến sau này mới biết ý nghĩa sâu xa để lại cho người khuất bóng đó.

Tống Mai

 

LỮ THỨ ĐÁ
Nguyễn Thị Hải Hà

 

Vườn Thiền ở Ottawa, Canada. Photo: Hải Hà

Đá không có tình cảm, không biết suy nghĩ, và dĩ nhiên, không có ngôn ngữ, có phải vậy không? Nhiều văn sĩ, thi sĩ, và cả nhạc sĩ nữa, nghĩ khác. Nhạc sĩ Diệu Hương từng hỏi: “Em hỏi tôi phiến đá có tình yêu không? Em hỏi tôi phiến đá có linh hồn không?” Ngay từ tựa đề của bài hát, “Phiến Đá Sầu,” nhạc sĩ đã ngầm bảo rằng đá biết sầu tư. Một nhạc sĩ khác, (Lê Uyên) Phương đã hỏi. “Sao người biết cây không sầu, không biết khóc. Đá không buồn, không nhỏ lệ đêm thâu. Cây không khóc, sao lệ vàng rơi rụng. Đá không buồn sao đá phủ rêu xanh?”[1] Có nghĩa là, khi nhìn thấy một hòn đá đóng rêu, chúng ta có thể nghĩ rằng hòn đá này biết buồn. Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn góp thêm vào, chẳng những đá biết buồn mà nỗi buồn còn kéo dài, từ năm này sang năm khác, (mỗi năm là một tuổi) để trở thành “Tuổi Đá Buồn.” Trong một nhạc phẩm khác ông hỏi người nghe: “Làm sao em biết bia đá không đau?” Phải chăng đá biết đau nhưng không biết kêu lên?  Có thể nào đá có ngôn ngữ riêng nhưng chúng ta không nghe và hiểu được hay không? Đá có tâm hồn không? Đá có tình yêu không? Tình cảm? Nếu biết nói thì đã, đang và sẽ nói gì? “Đá có mặt từ bao giờ?” Một nhân vật của Kuwabata khi nhìn vẻ hùng vĩ của vườn đá đã buột miệng kêu lên như thế. Để giải đáp những thắc mắc này tôi đi tìm câu trả lời. Đá, tương truyền đã hiện diện từ thuở bà Nữ Oa khai thiên lập địa, vì thế tài liệu về đá mênh mông không cùng mà sức người thì có hạn. Tôi xin chỉ giới hạn sự tìm kiếm của mình trong một vài tác phẩm văn chương và điện ảnh tiếng Anh.

Câu hát “đá không sầu sao đá phủ rêu xanh” đã đưa tôi đến với truyện ngắn “Vườn Đá” (Stone Garden) của nhà văn Yasunari Kawabata[2]. Truyện này lấy bối cảnh là vườn đá chùa Saihōji, ngày nay được biết đến với cái tên Moss Temple (Chùa Rêu) hay Kokedera. Là một trong những vườn Thiền, xưa và danh tiếng nhất của Nhật, Saihōji được thiết kế bởi Thiền sư Musō Soseki. Một vườn Thiền khác, Ryōanji, tuy được xây cất sau Saihōji nhưng nổi tiếng hơn, có lẽ nhờ đạo diễn Ozu Yasujirō đưa vào cuốn phim danh tiếng nhất của ông, Late Spring. Thật ra Chùa Rêu nằm ở hướng Đông còn Vườn Đá nằm ở phía Bắc của chùa Saihōji. Ueno Otoko một nữ họa sĩ tài hoa nhưng sống ẩn dật, cùng với Sakami Keiko, cô đồ đệ trẻ tuổi và xinh đẹp của nàng, đi thăm vườn đá ở chùa Saihōji. Otoko đến đó để vẽ vườn đá, còn Keiko thì làm cái bóng đi theo nàng.

Vườn đá của thiền sư Musō (Soseki), dãi nắng dầm sương hằng bao thế kỷ, cổ kính như có mặt từ khai thiên lập địa; Tuy nhiên, những tảng đá có hình dáng đầy góc cạnh này khiến người ta biết rằng có bàn tay kiến tạo của con người. Chúng khiến Otoko cảm thấy tâm hồn nàng căng thẳng hơn bao giờ như bị một sức nặng vô hình đè bẹp. “Chúng ta ra về nhé?” Nàng hỏi. “Mấy tảng đá này bắt đầu làm chị cảm thấy sợ hãi.”

“Vâng.”

“Chị không thể ngồi tĩnh tâm ở đây.” Otoko hơi loạng choạng khi bắt đầu đi xuống đồi. “Chị không thể nào vẽ mấy tảng đá này. Chúng đầy vẻ trừu tượng – có lẽ em nắm được tinh thần của nó với nét phác họa phóng khoáng của em.”

Keiko nắm cánh tay nàng. “Thôi mình về nhà và chơi trò chơi cá heo đi.”

“Chơi trò cá heo? Trò cá heo là trò chơi gì?”

Keiko cười nghịch ngợm và quẹo sang trái đi về phía rừng trúc. Rừng trúc đẹp như những bức ảnh người ta chụp cảnh vườn chùa.

Nét mặt của Otoko đầy vẻ căng thẳng chứ không vui vẻ. Khi nàng đi dọc theo bìa rừng trúc, Keiko gọi tên nàng. Cô gái đi nhanh lên để bắt kịp nàng và sờ nhẹ vào lưng nàng.”Chị có bao giờ bị cái vườn đá đó thôi miên chưa?”

“Chưa, chị thích đến đây dù chẳng để làm gì cả. Chị chỉ muốn được nhìn ngắm vườn đá này ngày qua ngày.”

“Chúng chỉ là đá tảng thôi, phải không? Nét mặt của cô gái vẫn rạng rỡ và tươi trẻ như bao giờ. “Em tin chắc là chị đã nhìn thấy nét hùng vĩ cũng như vẻ đẹp rêu phong của chúng, nhờ đôi mắt họa sĩ của chị. Nhưng dẫu sao đá vẫn là đá … . Em nhớ bài tiểu luận của một thi sĩ chuyên làm thơ haiku. Ông kể rằng ở quê nhà ông nhìn ngắm đại dương hết ngày này sang ngày khác. Sau khi dọn về Kyoto, nhờ đã được nhìn ngắm đại dương mà ông thật sự hiểu ý nghĩa của vườn đá.”

Chùa Rêu ở trên đồi cao, giáp ranh Kyoto về hướng Tây, xây cất từ năm 1312, theo thời gian trở nên hư hại nặng. Năm 1339, Thiền sư Musō Soseki, được Shogun Ashikaga mời đứng ra trông coi việc sửa sang chùa và biến nó thành Thiền viện. Khi Soseki nhận trùng tu Chùa Rêu, ngôi chùa này đã có sẵn một công viên xây dựng theo kiểu truyền thống; có nghĩa là được trang trí bằng cây cỏ, hoa lá, và chim muông. Thiền sư ra lệnh cho xây thêm một ngôi nhà thủy tạ có nhiều tầng. Ngôi nhà này về sau trở nên khuôn mẫu của Kim Các Tự (Golden Pavillion), ngôi chùa sơn phết vàng về sau bị đốt cháy, trong tác phẩm của Yukio Mishima. Tuy nhiên ngoài khu vườn truyền thống này, còn có một khu vườn thứ hai cũng nằm trong khuôn viên chùa. Khu vườn thứ hai này toàn là đá và chính nó đã khiến Musō Soseki được truyền tụng là bậc sư tổ trong ngành kiến tạo vườn đá. Vườn đá Chùa Rêu trải dài trên sườn núi như một bậc thang nhân tạo, càng lên cao càng hẹp khiến cho nó có chiều sâu. Trong rừng cây âm u với những tảng đá có chiều dài hơn hai mươi mét, cái uy nghi và hùng vĩ của đá khiến con người cảm thấy nhỏ bé và yếu đuối.

Otoko cho rằng vườn đá này có nét giống tranh của Cezanne, những bức tranh vẽ đá ở bờ biển L’Estaque. Nàng không thể vẽ những tảng đá trong vườn đá của Chùa Rêu, cho rằng chúng trừu tượng quá. Tài vẽ của Keiko (cô đồ đệ) tuy còn non nớt; nhưng ngày hôm đó Otoko cảm thấy có một điều gì đó khá quan trọng đã xảy ra trong tư tưởng của Keiko. Do sự khích động tư tưởng này cùng với nét phác họa phóng túng, Keiko như đã nắm bắt được một phần hồn của vườn đá. Otoko hỏi dò và cuối cùng khám phá ra rằng Keiko đã ngủ với Oki Toshio. Otoko và Keiko là tình nhân (đồng tính luyến ái) với nhau. Oki Toshio là họa sĩ nổi danh, chừng hơn năm mươi tuổi và có vợ con. Otoko từng là người tình của Oki và nàng có con với ông. Keiko bảo rằng nàng ngủ với Oki chỉ vì muốn trả thù cho Otoko. Otoko nghĩ rằng trong sự nghiêm trang của vườn Thiền Keiko không nên nói những chuyện thù ghét và quan hệ tình dục.

Không phải vườn đá nào cũng là vườn Thiền. Để được xem là vườn Thiền, vườn phải do Thiền sư thiết kế và xây dựng. Vườn Thiền Ryōanji sử dụng toàn đá và sỏi. Chỉ với mười lăm tảng đá lớn nhỏ không đều, không đối xứng, đầy góc cạnh, không màu sắc nổi bật, vườn đá Ryōanji là kiểu mẫu cho một số vườn Thiền trên thế giới nói chung và Hoa Kỳ nói riêng. Khác với vườn đá Chùa Rêu với những tảng đá khổng lồ, vườn đá của chùa Ryōanji, lừng danh trong phim Late Spring (Xuân Muộn) của đạo diễn Yasujiro Ozu, chỉ bao gồm mười lăm phiến đá nhỏ chia làm năm nhóm. Ở một góc nào đó nhìn về vườn đá chùa Ryōanji sẽ có một vài phiến đá bị che khuất. Phim Xuân Muộn nói về tình phụ tử của người cha góa vợ, Shukichi, và cô con gái, Noriko, đến tuổi lập gia đình. Dù mọi người chung quanh đốc thúc nhưng Noriko ngần ngại không muốn lấy chồng vì sợ cha già không ai chăm sóc. Cuốn phim miêu tả văn hóa Nhật Bản ở buổi giao thời, phụ nữ Nhật Bản bắt đầu tiếp cận với văn hóa Tây phương, thích mặc âu phục khi ra phố và (phần nào) được quyền chọn lựa về chuyện trăm năm. Vườn đá chùa Ryōanji xuất hiện trong phần kết thúc của phim Xuân Muộn khi Shukichi (ông bố) và người bạn ngồi ngắm vườn đá bàn chuyện cuộc đời. Câu chuyện của hai người đàn ông chỉ quanh quẩn trong chuyện nuôi con và gã con, nhưng trong bóng chiều chập choạng hai người ngồi như hai hòn đá bất trường tồn làm chứng nhân cho sự tàn phai của cuộc đời so với sự trường tồn của vườn đá trước mặt họ. “Năm trăm tuổi, vườn đá Ryōanji, rất đáng cho chúng ta thán phục như một tác phẩm nghệ thuật đương đại. Đây cũng là nơi mà loài người có thể, soi vào trong đá như một tấm gương, phản chiếu tư tưởng thầm kín của chính họ.”[3] François Berthier[4] đã đặt câu hỏi. “Đá có ngôn ngữ hay không? Một vài hòn đá thô nhám rải rác trên một mặt phẳng đầy sỏi – liệu nó có nhắn gửi một thông điệp gì không?”[5]

Các vị Thiền sư Nhật Bản tin rằng đá có tất cả những đặc tính nói trên, có ngôn ngữ và ngôn ngữ là thông điệp. Công viên Thiền loại bỏ tất cả những thứ trang hoàng như cây cảnh chim muông, thậm chí không có cả cá và nước. Các Thiền sư chỉ dùng đá vì tin rằng đá là xương của vũ trụ và chỉ có đá mới trường tồn với thời gian. Một trong những đặc tính của Thiền là tìm kiếm cốt lõi sâu xa nhất của con người. Vườn đá sẽ giúp các Thiền sinh dễ tập trung tư tưởng để tìm ra chân lý. Càng tiến đến gần với cốt lõi của thiên nhiên, Thiền sư càng dễ tìm ra bản chất Thiền. Tương truyền, khi giác ngộ các ngài có thể nghe tiếng sóng biển, thác đổ, suối reo và nước chảy qua mười lăm tảng đá ở vườn thiền Ryōanji. Ở vườn đá Chùa Rêu, nhiều người kinh sợ vì cảm nhận được có một dòng thác khổng lồ im lặng từ trên đỉnh núi cao đổ xuống.

Để trả lời câu hỏi đá có biết nói hay không, người Hy Lạp kể rằng thời xưa có một hòn đá có thể nói những lời tiên tri vận mệnh của quốc gia. Hòn đá ấy nằm ở trung tâm của vũ trụ và có tên là Omphalos. Thần Apollo giáng trần đi tìm một nơi thích hợp để thiết lập nền tảng cho ngành tiên tri. Thần xuống núi Mt. Olympus, đi từ miền Bắc đến miền Trung của Hy Lạp và tìm được chỗ thích hợp. Đó là Crisa, một làng nhỏ dưới chân núi Parnassus. Apollo giết con rồng cái ở dòng suối rộng gần đó rồi dựng đền thờ. Chỗ này được gọi là Pytho, có nghĩa là giết rồng; còn Apollo được gọi là Pythian tức người giết rồng. Đây vốn là nơi trú ngụ của nữ thần Ge-Themis và con rồng là thuộc hạ của nữ thần. Giết rồng chiếm đất là hành động xâm lăng. Zeus trừng phạt Apollo bằng cách lưu đày ông sang Thesaly ở chín năm. Đền tiên tri của Apollo ngày nay vẫn còn dấu vết, trong đền thờ còn lưu truyền Omphalos, một tảng đá cổ hình bầu dục. Omphalos có nghĩa là “cái rốn.” Tương truyền rằng, Pythian (tức là Apollo,) thần cai trị Delphi, chiếm đóng cái rốn (trung tâm) của vũ trụ. Để biết chính xác vị trí trung tâm của vũ trụ, Zeus đã ra lệnh cho hai con ó thần cất cánh từ hai điểm cuối địa cầu, bay ngược hướng với nhau. Nơi chúng gặp nhau là trung tâm của vũ trụ và hòn đá Omphalos được thả xuống vị trí này để đánh dấu. Thần Apollo chọn nơi đây để xây đền thờ. Thánh địa Apollo vì thế có tượng của hai con ó được xây dựng ở hai bên cửa. Trong đền thờ Apollo có một vị nữ tiên tri. Nữ tiên tri này sẽ áp tai vào đá Omphalos lắng nghe và lập lại lời tiên tri của thánh thần. Những lời tiên tri này thường không mạch lạc và rất khó hiểu. Một nhóm tu sĩ khác sẽ đọc và giải thích những lời tiên tri này.

Qua trung gian các vị tu sĩ, Omphalos nói lên lời tiên tri của thánh thần. Mỗi khi trong nước có chuyện không yên, có nhiều chiều hướng chính trị xung đột, các chính trị gia không thể dễ dàng quyết định chính sách, họ thường cầu xin lời tiên tri của Omphalos. Độc giả có thể chê rằng các chính trị gia Hy lạp mê tín, hay khen họ khéo dùng sự mê tín vào lời tiên tri của thánh thần để lèo lái ý kiến người dân.

Nếu có hòn đá biết tiên tri, thì hòn đá biết đi có lẽ không phải là chuyện lạ. Haruki Murakami đã kể truyện ngắn The Kidney-shaped Stone That Moves Every Day (Quả Thận Đá Biết Đi) như sau: Junpei là nhà văn bắt đầu có tên tuổi. Đang ở trong quán uống rượu nghe nhạc chàng được một phụ nữ xinh đẹp đến làm quen. Nàng ba mươi sáu tuổi, lớn hơn Junpei năm tuổi. Hai người hợp chuyện và trở thành đôi nhân tình. Nàng đến phòng của chàng, hai người yêu nhau, và nàng ra về trước khi Junpei thức giấc. Gặp nhau nhiều lần, ngay cả sau khi yêu nhau, Junpei vẫn không đoán được nghề nghiệp của nàng. Thời gian bắt đầu quen nàng, Junpei vừa mới bắt đầu một truyện ngắn trong đó có cô sinh viên y khoa đang tập sự trong bệnh viện. Cô sinh viên bắt đầu dan díu với một bác sĩ giải phẫu đã có vợ con. Khi tình yêu của Junpei chuyển sang mức độ gắn bó với người phụ nữ bí mật, truyện ngắn chàng đang viết bỗng chuyển sang một chiều hướng khác, hoàn toàn thoát khỏi dự tính của chàng. Cô sinh viên trong khi đi dạo nhặt được một viên đá, có hình dáng, kích thước, sức nặng, và màu sắc giống như quả thận. Nàng mang quả thận đá về phòng làm việc với dụng ý làm đồ chặn giấy. Rồi nàng phát hiện ra quả thận đá có thể di chuyển. Buổi tối trước khi về nhà, nàng đặt quả thận trên bàn giấy, sáng hôm sau thấy nó đi sang một chỗ khác. Từ khi có quả thận đá, nàng thay đổi tính tình, không còn muốn giao thiệp với bạn bè hay đồng nghiệp nữa. Nàng chỉ muốn lắng tai nghe lời trò chuyện của hòn đá. Nàng cũng không còn tha thiết với ông bác sĩ giải phẫu,nữa. Khi hai người làm tình, nàng có thể sờ thấy và nắm được quả thận đá đang nằm trên lưng người tình. Nàng có cảm giác như nó giẫy giụa nhớp nháp trong tay nàng. Nàng mang quả thận đá lên tàu ra ngoài khơi, ném nó xuống biển, và nhìn thấy nó chìm xuống đáy đại dương. Hôm sau đến phòng làm việc nàng lại thấy nó nằm chễm chệ trên bàn. Người tình của Junpei bỗng dưng biến mất một cách khó hiểu khi chàng trở nên quyến luyến với nàng. Một hôm, đang ngồi trên xe taxi, Junpei nghe cuộc phỏng vấn trên radio về người phụ nữ đi trên dây căng. Giọng nói, cách nói, và cách dùng chữ của người được phỏng vấn khiến chàng nhận ra đó là người tình của chàng. Nàng nổi tiếng là người đi dây căng giữa hai tòa nhà cao nhất của nhiều thành phố trên thế giới. Nghề nghiệp của nàng đòi hỏi một sự tập trung tuyệt đối. Khi nàng biểu diễn cả thế giới bên ngoài nàng đều biến mất. Tâm hồn nàng cũng không thể chứa bất cứ người nào. Tất cả thế giới bên ngoài và bên trong lúc ấy chỉ có nàng và gió. Junpei nghĩ rằng tâm hồn người tình của chàng đã nhập vào tư tưởng chàng khiến chàng viết truyện ngắn quả thận đá theo chiều hướng ấy. Nàng đến và đi khỏi đời chàng hoàn toàn ngoài sự kiểm soát của chàng như quả thận đá đến với cô sinh viên trong truyện. Junpei kết thúc truyện ngắn khi quả thận đá tự nhiên biến mất. Sau đây là trích đoạn trong truyện “Quả Thận Đá Biết Đi.”

Nàng xoay người về hướng chàng và tựa bộ ngực săn chắc vào cạnh người chàng. Hạ giọng, như để chia sẻ một điều bí mật, nàng nói, “Anh biết không, Junpei, mọi thứ trong đời đều có lý do, khiến người ta làm những chuyện người ta đã làm.” Junpei đang trôi dần vào giấc ngủ nên không trả lời. Trong không khí ban đêm, câu nói của nàng mất đi cấu trúc bình thường, dường như nó tan loãng vào mùi rượu nho trước khi chạm đến những ngõ ngách sâu thẳm trong ý thức của chàng. “Thí dụ như, gió có lý do của gió. Chúng ta chỉ không chú ý đến gió khi chúng ta sống và làm việc hằng ngày. Nhưng đến một lúc nào đó chúng ta sẽ phải chú ý đến nó. Gió bao trùm anh với một mục đích cố định, và nó lay chuyển anh. Gió biết tất cả những gì bên trong tâm hồn anh. Và không chỉ riêng có gió mà thôi. Tất cả mọi thứ, kể cả đá. Chúng biết chúng ta rất rõ ràng. Từ trên xuống dưới. Điều này chỉ xảy đến với chúng ta vào một khoảng thời gian nhất định. Và tất cả những điều chúng ta có thể làm là tuân theo ý muốn của chúng. Khi chúng ta chấp nhận chúng, chúng ta sẽ tồn tại, và trở nên sâu sắc hơn.”

Nhạc sĩ (Lê Uyên) Phương hỏi rằng, sao người biết: “Đá không buồn, không nhỏ lệ đêm thâu.” Có lẽ chúng ta không có cơ hội chứng kiến tận mắt những giọt nước mắt của đá nhưng huyền thoại Hy Lạp đã để lại câu chuyện một núi đá biết khóc. Đó là câu chuyện về nữ thần Niobe.

The Weeping Rock in Mount Sipylus, Manisa, Turkey. Photo: Wikipedia

Niobe là con gái Tantalus; vua của Phrygia, cai trị vùng đất bây giờ thuộc về Turkey. Tantalus mang nửa dòng máu thần, vốn là con (rơi) của Zeus. Mẹ của Niobe cũng là thần. Tantalus khôn nhưng không ngoan, tính tình gian xảo thích lường gạt các vị thần khác. Tuy là thần nhưng cũng có nhiều vị thần rất dễ tin. Tantalus là vị thần cùng một nhóm với Sisyphus (nhưng không là Sisyphus như thường bị hiểu lầm). Vì Tantalus dám lường gạt cả Zeus và thường hay khoe khoang sự xảo quyệt của mình nên ông bị Zeus trừng phạt bằng cách phải lăn một hòn đá lên đỉnh núi và Tantalus kiệt lực nên hòn đá lại rơi xuống chân núi. Hòn đá này trở thành biểu tượng cho những mưu đồ đại sự không thành công. Câu chuyện Tantalus trở thành ông thần khuân đá chỉ được nhắc thoáng qua trong huyền thoại Niobe và tôi chỉ chú trọng đến câu chuyện núi đá rơi nước mắt.

Niobe nhìn thấy buổi tiệc huy hoàng chúc mừng nữ thần Latona có hai đứa con là Apollo và Artemis. Apollo, đã được nhắc đến ở phần trên, là vị thần lập ra đền tiên tri Delphi có hòn đá Omphalos. Artemis là vị nữ thần cai quản nghề săn bắn. Apollo và Artemis đều là con của Zeus với nữ thần Latona. Niobe khoe rằng mình thuộc dòng máu thần, cha là vua, mẹ là thần, chồng cũng là vua. Niobe lại xinh đẹp lộng lẫy. Tại sao loài người không ca ngợi nàng, người có mười bốn đứa con, mà lại đi tôn sùng Latona chỉ có hai người con. Lời lẽ ngạo mạn của Niobe khiến Latona nổi giận. Nữ thần ra lệnh Apollo và Artemis giết tất cả mười bốn đứa con của Niobe. Apollo giết bảy con trai và Artemis giết bảy con gái. Niobe trốn về núi Mount Sipylus nhưng vẫn bị biến thành đá. Nỗi hận mất con của nàng không bao giờ nguôi ngoai nên mãi đến ngày nay nước mắt vẫn còn rơi từ núi đá này. Đây là một bài học quí giá cho loài người, khi mình giàu có, xinh đẹp, và quyền thế chớ vội khoe khoang và so bì mà chuốc hại vào thân.

Điển tích Niobe được nhạc sĩ Leonard Cohen nhắc đến qua mấy câu hát trong bài “Steer Your Way” (Lèo Lái Hướng Đi Của Bạn).

They whisper still, the ancient stones
The blunted mountains weep
As He died to make men holy
Let us die to make things cheap
And say the Mea Culpa[7] which you gradually forgot.

Những hòn đá cổ xưa vẫn thì thầm.
Những ngọn núi cúi đầu than khóc
“Người” chết để loài người trở nên thánh thiện
Chúng ta chết cho những thứ rẻ tiền
Và tập nói Mea Culpa, hai chữ mà người ta dần lãng quên.

Trong huyền thoại Việt Nam, khi quá đỗi đau buồn nàng Tô Thị biến thành núi đá Vọng Phu và tình yêu tuyệt vọng của Trương Chi đã biến quả tim của chàng thành đá. Niobi nếu không bị trừng phạt bằng cách hóa đá có lẽ bà cũng sẽ tự hóa đá vì quá đau buồn. Không biết núi Vọng Phu có từng chảy nước mắt như núi Aglayan Kayla (Weeping Rock) hay không.

Tôi đã kể bạn nghe chuyện hòn đá biết nói lời tiên tri, quả thận đá có thể di chuyển, và núi đá biết khóc. Bây giờ tôi xin kể câu chuyện một hòn đá biết nghe. Trong huyền thoại Afghanistan người ta đem nỗi buồn kể cho hòn đá nghe, hòn đá thấm nhập nỗi buồn của loài người cho đến một ngày nó sẽ vỡ toang, và khi ấy người ta sẽ không còn đau khổ nữa. Hòn đá này là “Sang-e Saboor” có nghĩa là “The Patience Stone” hay “Hòn Đá Kiên Nhẫn”[8].

Ở một nơi nào đó trong quốc gia Afghanistan, có một thiếu phụ đang săn sóc người chồng bị hôn mê vì viên đạn ghim vào trong cổ. Nàng tiêm nước trợ lực, lau bụi bặm trên mặt mũi và thân thể của chồng trong khi cuộc chiến vẫn khốc liệt xảy ra trên đường phố bên ngoài ngôi nhà của nàng. Giữa cô đơn, nàng bắt đầu trò chuyện với người chồng đang hôn mê. Lấy chồng sớm, không được chồng yêu, cử chỉ vũ phu của chồng làm nàng đau buồn. Đều đặn, ngày qua ngày nàng thổ lộ tất cả những điều thầm kín trong tâm hồn nàng. Người chồng không biết có nghe được không, nhưng nàng vẫn nói cho vơi bớt nỗi khổ trong lòng. Chiến tranh càng lúc càng ác liệt. Cuộc sống rất thiếu thốn nhưng nàng vẫn tìm cách mua các đồ dùng y tế để săn sóc chồng. Lính, không của phe này thì phe kia, tìm bắt người của phe đối nghịch và hãm hiếp phụ nữ. Nhiều phụ nữ phải đi làm điếm để có tiền trang trải cuộc sống. Lính của phe nào cũng có thể bắn giết dân trong làng dễ dàng. Có lần để tránh bị hãm hiếp, nàng nói dối với tên lính là nàng làm điếm (người ta khinh phụ nữ làm điếm đến mức không thèm hiếp). Hắn ta nhổ nước bọt lên mặt và đánh đập nàng trước khi bỏ đi. Dần dần nàng thổ lộ cả những ước muốn về tình yêu và tình dục, mong rằng khi tỉnh lại người chồng sẽ đáp ứng và thỏa mãn nàng. Có một anh lính trẻ tưởng nàng là điếm thật nên mang tiền đến để được ân ái với nàng. Tên lính còn trẻ đến độ chưa hề giao hợp với đàn bà. Sau vài lần qua lại, nàng thú nhận với chồng, nàng có cảm tình với tên lính trẻ. Người chồng sau mười mấy ngày hôn mê nghe đến đó bỗng dưng tỉnh lại và đưa tay bóp cổ nàng.

Dưới đây là một trích đoạn trong quyển “Hòn Đá Kiên Nhẫn”:

Nàng quay lại để cho thêm dung dịch trợ lực vào bao tiếp nước. “Bây giờ thì em hiểu vì sao bố anh đã rất nhiều lần nhắc đến hòn đá nhiệm mầu ấy. Lúc ấy, Bố suy yếu lắm và sắp qua đời. Anh không có mặt ở nhà, bởi vì anh lại đi chiến đấu. Cách đây vài tháng, trước khi anh bị bắn, Bố bị ốm nặng, chỉ có em là người săn sóc Bố. Bố bị ám ảnh bởi hòn đá nhiệm mầu ấy. Một hòn đá màu đen. Bố cứ nói hoài về hòn đá ấy… Bố gọi hòn đá ấy là gì nhỉ?” Nàng cố nhớ lại chữ ấy. “Bố yêu cầu tất cả bạn bè đến thăm hãy mang hòn đá ấy đến cho Bố… một hòn đá đen rất quí báu…” Nàng điều chỉnh cái ống nhỏ dẫn nước tiêm vào cổ người đàn ông. “Anh biết mà, cái hòn đá anh đặt trước mặt … kể lể chuyện khó khăn với nó, tất cả gian nan, đau đớn, và buồn khổ… Anh thú thật với hòn đá những điều thầm kín trong lòng, những điều anh chẳng bao giờ dám kể cho ai nghe…” Nàng kiểm soát lại những giọt nước nhỏ xuống đều đặn. “Anh nói với hòn đá, và cứ tiếp tục nói mãi. Hòn đá lắng nghe, thu thập tất cả lời nói của anh, tất cả những điều bí mật của anh, cho đến một ngày nó sẽ vỡ ra. Vỡ toang, thành những mảnh nhỏ li ti.” Nàng lau vòng quanh mi mắt và nhỏ thuốc vào mắt cho chồng. “Và vào ngày hôm ấy anh sẽ được phóng thích, tự do, không còn những nỗi đau buồn hay thống khổ nữa… Hòn đá ấy tên gì?” Nàng kéo tấm khăn trải giường cho ngay ngắn. “Vào ngày trước khi Bố mất, Bố gọi em, Bố muốn gặp riêng em. Bố đang hấp hối. Bố thì thầm với em. Con ạ, tử thần đã xuất hiện trước mắt Bố, ngài đi chung với thiên thần Gabriel, và ngài thổ lộ một bí mật mà Bố sẽ gửi gắm với con. Bây giờ thì Bố biết chỗ chúng ta sẽ tìm thấy hòn đá. Nó ở Ka’bah, trong thánh địa Mecca! Trong đền thờ Chúa. Con có biết không chính cái hòn Đá Đen mà hàng triệu người hành hương đã đi vòng quanh trong ngày lễ Eid[9]. Đó, đó chính là hòn đá Bố đã nói cho con nghe… Ở thiên đường, hòn đá này đã từng là cái ngai của Adam… nhưng sau khi Adam và Eva bị Chúa đày xuống trần, ngài cũng đã gửi hòn đá theo, để con cái của Adam có thể bày tỏ với hòn đá những điều buồn khổ… . Đây cũng chính là hòn đá thiên thần Gabriel đã trao tặng Haggar và cậu con trai đã dùng nó làm gối khi Abraham lưu đày người hầu nữ này với cậu con trai vào trong sa mạc… . Vâng, đó chính là hòn đá đã hứng chịu tất cả những xui xẻo bất hạnh của thế giới. Hãy đến nơi ấy! Kể với hòn đá tất cả bí mật của con với nó… cho đến khi nó vỡ toang… và con sẽ được giải thoát không còn những dằn vặt từ thể xác đến tinh thần.” Đôi môi nàng trở nên trắng bệt như màu tro vì buồn phiền. Nàng ngồi thật lâu trong im lặng để mặc niệm.

Bằng giọng khản đục, nàng tiếp tục nói. “Những người hành hương đến Mecca, thế kỷ này sang thế kỷ khác đi vòng quanh hòn đá, để cầu nguyện; thế tại sao đến giờ này nó vẫn chưa vỡ ra?”Nàng bật cười giọng mỉa mai, và môi nàng có màu trở lại. “Một ngày nào đó nó sẽ nổ tung và ngày đó sẽ là ngày tận thế. Có lẽ đó là tính chất của ngày Khải Huyền.

Người chồng, đã được nàng xem là hòn đá kiên nhẫn. Hòn đá lắng nghe hết nỗi thống khổ của nàng. Người chồng tỉnh dậy bóp cổ nàng đó là lúc hòn đá kiên nhẫn vỡ toang, và đó là lúc nàng cảm thấy được giải thoát. Người thiếu phụ cũng chính là một hòn đá kiên nhẫn, đã nhận lãnh tất cả những nỗi nhọc nhằn xã hội đổ lên người đàn bà ở một xứ vẫn còn ngược đãi phụ nữ, khi nói tất cả những uất ức trong lòng nàng với thân xác bất động của người chồng, và nhìn nhận những ước muốn về tình yêu về tình dục, chấp nhận ngủ với anh lính trẻ (nhiều lần) vì cảm mến hơn là vì tiền, nàng cũng như một hòn đá kiên nhẫn bị vỡ toang.

Mặc dù loài người chưa tìm thấy chứng cớ cụ thể rằng phiến đá có tình yêu, nhưng chắc chắn có rất nhiều tình yêu được gửi vào trong đá. Theo phim Departures của đạo diễn Yōjirō, ở Nhật Bản trước khi có ngôn ngữ, người ta đã dùng đá làm thư gửi cho nhau. Daigo Kobayashi vốn là nhạc sĩ đại hồ cầm trong ban nhạc giao hưởng. Ban nhạc bị giải tán, chàng bị mất việc nên mang cô vợ trẻ về quê nơi chàng có căn nhà của mẹ để lại. Bà mẹ của Daigo qua đời đã được hai năm. Ngôi nhà của mẹ là nơi chàng được bao bọc bởi ký ức thời ấu thơ, với nhiều kỷ niệm đau buồn. Cây đại hồ cầm đắt tiền chàng bán để trả nợ. Trong nhà vẫn còn cây đàn cũ chàng dùng ngày còn bé. Trên cây đàn có một gói giấy, trong đó có một hòn đá khá to, có thể nằm gọn trong lòng bàn tay của một người đàn ông trưởng thành. Khi bà mẹ qua đời Daigo đang ở nước ngoài không thể về chịu tang mẹ. Điều này với chàng vẫn là một bứt rứt khôn nguôi. Khó có cơ hội trở lại với nghề nhạc sĩ, Daigo hành nghề tẩn liệm người chết và nghĩ rằng đây là một quả báo vì chàng đã chẳng có hiếu với mẹ. Ngôi nhà này mẹ Daigo mở thành quán ăn. Bố Daigo bỏ nhà đi theo cô hầu bàn, lúc Daigo chừng chín tuổi. Viên đá to cất trên cây đàn là của bố Daigo tặng. Chính ông bố đã kể chàng nghe câu chuyện người xưa dùng đá để gửi thư cho nhau. Hòn đá trơn nhẵn hay sần sùi, nặng hay nhẹ, to hay nhỏ được dùng để bày tỏ tâm tình của người gửi. Người nhận sẽ cảm nhận được tình yêu trong lá thư bằng đá. Ngày bố Daigo ra đi theo tiếng gọi tình yêu ông hứa sẽ gửi thư đá về cho chàng nhưng vỏn vẹn chỉ hòn đá này chàng được bố tự tay trao tặng, khi cả gia đình Daigo còn hạnh phúc, đang đi dạo dưới ánh trăng trên bãi đá gần bờ sông. Cậu bé Daigo cũng tặng bố một viên đá nhỏ nằm gọn trong lòng bàn tay cậu. Nghề tẩn liệm người chết không được xã hội quí trọng nhưng Daigo rất yêu nghề vì chàng nghĩ có thể giúp người chết có vẻ xinh đẹp và trang trọng hơn. Chàng nhận được tin bố chàng qua đời. Ông sống cô độc trong một thành phố nhỏ ven biển. Khi thấy thi hài của Bố không được tẩn liệm đúng nghi lễ, dù vẫn còn giận Bố đã bỏ mẹ con chàng, Daigo tự tay tẩn liệm bố. Khi săn sóc thi hài Bố chàng khám phá trong lòng bàn tay của Bố nắm chặt hòn đá nhỏ, lá thư đá đầu tiên của chàng gửi cho Bố.[10] Có thể trong đá chứa rất tình yêu khi những lá thư đá này gói ghém tình cảm của người gửi thư.

Nếu ngày xưa, Sang-e Saboor, có thể vỡ toang, vì không còn chịu được nỗi đau khổ của con người; thì ngày nay chúng ta có một hòn đá cứng rắn hơn. Hòn đá này đã chịu đựng rất nhiều tai ương người ta đổ lên “nó” mà vẫn còn nguyên vẹn. Hòn đá này có tên Lưu Hà, vợ của Lưu Hiểu Ba, nhà thơ, kiêm nhà tranh đấu, kiêm Khôi Nguyên giải Nobel Hòa Bình năm 2010. Trong bài thơ “What One Can Bear” ông Lưu Hiểu Ba viết rằng: “Em nói với anh, Em có thể chịu đựng bất cứ cái gì.” Người vợ hiền lành của ông là viên đá hứng chịu sức nặng của thế giới cứng cỏi đến mức có thể làm tan vỡ xương sọ của ông để giải thoát tư tưởng của ông. Những lý tưởng dân chủ của ông bị nhà cầm quyền xem như là thuốc độc. Với ông những tư tưởng cách mạng ấy cùng với tình yêu đôi lứa đã thấm đẫm tâm hồn của cả hai người.[11]

Không phải hòn đá nào cũng tượng trưng cho sự khốn khổ, nhà thơ Charles Simic đã từng bảo rằng ông sẽ hạnh phúc làm một hòn đá. Ông nhìn thấy sự ấm áp sáng sủa của muôn ngàn tia lửa ẩn giấu trong lòng đá.[12]

Đến đây tôi phải thú nhận là cuộc tìm kiếm qua văn chương và phim ảnh những câu chuyện về đá đã không thể chứng minh trong thực tế đá biết buồn, biết khóc, biết đi, biết nói, hay biết đau. Thi sĩ Thanh Tâm Tuyền khẳng định đá có nước mắt với “Lệ Đá Xanh.” Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ nói rằng “hỡi người đi trên cát xin nhớ rằng cát trắng đang đau.” Hai ông cũng như bao nhiêu nhạc sĩ, thi sĩ và văn sĩ khác, gửi gấm suy nghĩ và tâm sự của họ vào trong đá. Phim Departures cho nhân vật gửi gắm tình yêu vào những lá thư đá. Điểm chung của các nhà văn, là để diễn tả nỗi đau khổ đến mức tận cùng, họ cho nhân vật biến thành đá như Niobe của Hy lạp, Tô Thị và Trương Chi của Việt Nam. Các văn nghệ sĩ cũng gián tiếp công nhận tính chất vô tri, vô cảm xúc của đá. Atiq Rahimi ngầm công nhận đá không biết đau buồn nên người ta mới đổ đau khổ lên hòn đá Sang-e Saboor. Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn cũng công nhận mức ù lì vô cảm của đá khi viết rằng “Đôi khi thấy trăm vết thương rồi như đá ngây ngô.”[13] Chúng ta không thể khẳng định đá có tâm hồn, nhưng chúng ta có thể quan sát tâm hồn của con người qua những câu chuyện về đá trong văn học. Bạn đọc có thể cảm nhận được, tình cha con gói ghém trong những hòn đá họ tặng cho nhau, nỗi cô đơn của hòn Vọng Phu, trái tim khắc khoải của Trương Chi, những giọt nước mắt đau đớn vì mất con của hòn núi Niobe (Mount Aglayan Kayla), nỗi buồn chiến tranh và thân phận người đàn bà trong xã hội Afghanistan trong “Hòn Đá Kiên Nhẫn,” cái tự do thênh thang với gió của người đàn bà đi dây trong “Quả Thận Đá Biết Đi,” hay nỗi đau đớn của Lưu Hà khi chồng bà. ông Lưu Hiểu Ba, bị giam cầm cho đến chết vì ý thức chính trị.

Ghi chú: Những đoạn văn tiếng Anh dịch sang tiếng Việt trong tác phẩm “Beauty and Sadness,” “The Patience Stone,” “Reading Zen in the Rocks,” “Steer Your Ways,” và “What One Can Bear” là của Nguyễn thị Hải Hà. Bài thơ Stone của Charles Simic được nhà thơ Trần thị Lai Hồng dịch và đăng trên mạng Gió O.

[1] Uyên Phương “Cây Đá Cũng Sầu”. www.nhaccuatui.com/bai-hat/cay-da-cung-sau-uyen-phuong.
[2] Kawabata, Yasunari. Stone Garden trong Beauty and Sadness. Trans. Hibbett, Howard S. New York. Alfred A. Knopf, Inc. @1996.
[3] Berthier, François. Reading Zen in the Rocks. Trans. Parkes, Graham. Univ. of Chicago Press. Chicago and London. @2000. p. vii
[4] François Berthier là Giáo sư về ngành Mỹ thuật Nhật Bản và Lịch sử của Institut National des Languages et Civilisations Orientales in Paris.
[5] Xem chú thích số 4
[6] Weeping Rock, có hình dáng của Niobe trên đỉnh núi Sipylus. Wikipedia.
[7] Mea Cupa tiếng Latin chỉ sự thú nhận lỗi lầm của mình.
[8] Rahimi, Atiq. Sang-e Saboor. Trans. Polly McLean. New York. 2008. p. 75. Le Prix Goncourt.
[9] Eid là ngày lễ hội tôn giáo Muslim.
[10] Phim Departures. Đạo diễn Yōjirō Takita. @2008
[11] Liu, Xiaobo. What One Can Bear. Nguyễn thị Hải Hà dịch.
www.gio-o.com/DoanMinhDao/LuuHieuBa2Dich.htm
[12] Simic, Charles. Stone. Trần thị Lai Hồng dịch.
www.gio-o.com/TranThiLaiHong/TranThiLaiHongStone.htm
[13] Trịnh Công Sơn. “Rồi Như Đá Ngây Ngô”.
lyric.tkaraoke.com/16304/roi_nhu_da_ngay_ngo.html

 

 

 

2 thoughts on “Lữ Thứ Đá – Nguyễn Thị Hải Hà

Leave a Reply