Còn chăng cảm xúc qua các tác phẩm nhiếp ảnh – Vũ Kiều Hạnh

Sept 13, 2016 (TM) (Nguồn: Tác giả)

Lúc mới bắt đầu chập chững bước vào Nhiếp ảnh, khi nhìn những ảnh đoạt huy chương của các cuộc thi Nhiếp ảnh quốc tế, cảm xúc đến với tôi thật mãnh liệt. Những tấm ảnh này phần lớn là những ảnh nói về đời sống cơ cực của những người nông dân, ngư dân, hay những người dân tộc thiểu số.

Như khi nhìn một tấm ảnh của một ngư ông với ngọn đèn bão lù mù, dùng một con chim cormorant (một loại chim hải âu) để câu cá trên sông Lệ Giang ở Quảng Tây, tôi thương cảm cho đời sống nhọc nhằn của ông (Hình 1).

Ông đã có sáng kiến dùng một sợi dây cột chặt cổ con chim này lại, thả ra cho nó bay trên sông để bắt cá. Nhưng khi cổ chim cormorant bị cột chặt, tuy nó bắt được cá lớn đem về nhưng không nuốt vào bụng được. Ngư ông sẽ thu hồi những con cá lớn này để bán và thưởng cho nó vài con cá nhỏ. Tấm ảnh đó đã làm cho tim tôi nhức nhối. Ở xứ Mỹ này, vì thực phẩm dư thừa nên tôi thấy xót xa cho người ngư phủ phải dùng chim cormorant để câu từng con cá một trên bến sông lạnh lẽo để mưu sinh. Có lẽ vì tôi là người còn “kẹt” lại ở Việt Nam sau năm 1975 để được nhìn thấy những đổi thay từ trắng sang đen của cuộc đời và vừa đủ khôn lớn để hiểu hơn về đời sống cơ cực của những người dân lao động sinh sống như thế nào nên thương cảm với cảnh nghèo khổ này hay chăng? Tôi bỗng nhiên thấy thương cả cho con chim cormorant đã được huấn luyện nhuần nhuyễn để bắt cá nhưng lại bị bóc lột khốn khổ. Sau này, khi tôi đọc các bài viết của các Nhiếp ảnh gia nổi tiếng về việc chụp những ảnh này, tôi mới biết đây chỉ là những cảnh dàn dựng cho Nhiếp ảnh. Cảm xúc của tôi trở nên hụt hẫng như bị một người tình phản bội. Cách dùng cormorant để câu cá là đã có từ cả ngàn năm trước ở Trung Hoa. Các ngư ông ngày nay trong các hình đoạt giải này không còn phải sống bằng từng con cá câu được mà bằng tiền thù lao hậu hĩnh của các Nhiếp ảnh gia ngoại quốc hay dịch vụ du lịch trả cho các cảnh dàn dựng trên sông Lệ Giang này.

Gần đây, tôi cũng được biết rằng ở thành phố Hội An của Việt nam, ngư dân ở đây hiện nay phát triển nghề dạy du khách ngoại quốc kéo lưới, cất rớ (Hình 2).

day-tay-keo-luoi-hoi-an-ecotourismDu khách được ngư dân chỉ cách cầm lưới, quăng lưới và kéo lưới để bắt cá. Sau một vài lần tập luyện, họ nhập vai ngư dân, tự tay tung lưới ra cũng điệu nghệ không kém một ngư dân bản địa, và khi lưới được kéo lên, một vài chú cá mắc lưới khiến người du khách ngoại quốc vô cùng thích thú. Chắc chẳng bao lâu nữa, chúng ta sẽ thấy tràn ngập những hình ảnh của ngư dân phương Tây mắt xanh, mũi lõ thả lưới trên sông ở Quảng Nam này.

Trong phạm vi bài này, tôi chỉ muốn nói đến một vài các “behind the scenes” để các bạn có thể hiểu biết thêm về các “kịch bản” đằng sau những tấm ảnh tuyệt tác. Một người bạn Nhiếp ảnh nọ cũng đã chia xẻ với tôi về cách họ chụp ảnh bald eagle. Theo George, muốn chụp được ảnh những con chim đại bàng bổ nhào một cách ngoạn mục xuống nước để bắt cá, nhóm workshop của anh đã dùng những con cá để làm mồi, và họ đã bơm thêm một ít không khí vào bụng cá cho cá nổi lên mặt nước gần nơi họ đã dàn dựng để chụp ảnh. Cũng nên biết rằng ở Alaska, họ không cho phép sử dụng nguyên con cá để làm mồi cho đại bàng, ngoại trừ loại cá whitefish và suckers, mà chỉ được phép sử dụng đầu, đuôi , vây và nội tạng của cá vì bị cho là hoang phí. Alaska còn có những luật lệ bảo vệ bald eagle như The Bald Eagle Protection Act không cho phép đến gần tổ của các con đại bàng này. Vì họ cho rằng tuy các nhiếp ảnh gia không săn bắn các con đại bàng này nhưng một khi những nơi chốn kiếm mồi bị quấy rầy, chúng sẽ rời bỏ khu vực đó.

Một bạn khác – Ruth – cho nhóm nhiếp ảnh xem tấm hình hang động có những tường đá đỏ với texture và pattern thật đẹp cô chụp ở Lower Antelope, Arizona. Tôi nói với Ruth rằng giá như nếu có một tia sáng trong hang động này thì ảnh sẽ đẹp biết bao. Ruth tranh luận với tôi rằng làm gì có tia sáng vào tới được nơi đây. Sau đó vài tháng tôi có đọc bài viết của Nhiếp ảnh gia Steve Gottlieb nói về workshop của ông ở Lower Antelope (Hình 3).

antelope-canyon-steve-gottliebÔng cho biết vào mùa Xuân, Hạ, và Thu, có những khoảnh khắc thời gian rất ngắn trong năm sẽ có tia sáng mặt trời chiếu lọt qua được các khe đá xuống tới sàn của thạch động này. Các tour guide ở Navajo biết chính xác thời gian đó, họ đã dùng xẻng nhựa để tung bụi từ dưới sàn lên phía trên cao của thạch động giúp các nhiếp ảnh có thể chụp được tia sáng vô hình đó. Tôi đã chia xẻ thông tin này với Ruth vì cô cũng không biết tới những thủ thuật chụp ảnh các hang động ở Arizona này.

Trong ảnh chiến tranh, chắc không ai xa lạ gì với những ảnh đoạt giải thưởng quốc tế của Nhiếp ảnh gia Nguyễn Ngọc Hạnh. Tôi cũng được nghe Nhiếp ảnh gia Nguyễn Ngọc Hạnh kể về cách dàn dựng những tấm ảnh nổi tiếng thế giới này của ông như ảnh “Tấn Công” dàn dựng một người lính đang quăng lựu đạn. Ông cho biết đã dàn dựng bằng cách kêu một anh lính người gốc Cambodia để nhập vai người lính quăng lựu đạn này. Tuy không thực vì không phải cảnh thật xảy ra nơi chiến trường nhưng qua bàn tay phù thủy của nhiếp ảnh gia Nguyễn Ngọc Hạnh, những bức ảnh này đều sống động gây nên những cảm xúc sâu đậm trong lòng người xem vì bức ảnh đã nói lên thực trạng của chiến tranh Việt Nam. Cũng cần nói thêm rằng các tác phẩm của Nhiếp ảnh gia Nguyễn ngọc Hạnh không thuộc thể loại phóng sự chiến trường hay ảnh thông tin nên các cảnh dàn dựng trên không bị ngăn cấm.

Các cảnh chụp ngư dân quăng lưới, chim đại bàng bắt cá, ánh sánh nhiệm màu nơi hang động, và ngay cả hình ảnh có tính cách chiến tranh kể trên đều có những sắp đặt trước. Chưa kể đến muôn vàn những hình ảnh khác được dàn dựng như những ảnh người dân tộc thiểu số Tây nguyên ngồi quạt lò thổi cơm, lùa trâu, vv… Ảnh nào thật sự tự nhiên hay ảnh nào dàn dựng thì chỉ có tác giả mới biết mà thôi! Có lẽ do ảnh hưởng nghề nghiệp, khi làm việc gì tôi thường phải nghiên cứu sâu rộng hơn về những yếu tố đã tạo ra những diễn biến hiện tại nên khi học Nhiếp ảnh, tôi cũng tự tìm hiểu về những cách set up và cách chụp ảnh. Nhưng khi nhận biết được “bề trái” của những tấm hình đầy cảm xúc trên, tôi tự trách mình đã “méo mó nghề nghiệp” làm xói mòn đi các cảm xúc khi nhìn các tác phẩm nhiếp ảnh. Tôi ước gì mình đừng hay biết gì về những “behind the scenes”, có lẽ niềm cảm xúc sẽ sâu sắc hơn. Giờ đây, khi nhìn những tấm ảnh xuất sắc này, trong đầu tôi là những analysis, để tìm hiểu xem người Nhiếp Ảnh gia đó đã chụp ở góc cạnh nào để nắm bắt được ánh sáng và emotion của chủ đề. Sự cảm xúc của tôi không còn là những cảm xúc như đang sống hòa mình cùng với các nhân vật trong hình nữa. Còn chăng là những cảm phục về những tấm ảnh đã được dàn dựng xuất sắc như cảnh thật này.

Cũng cần nên biết là trong nhiếp ảnh quốc tế đã có chia ra các thể loại như Open section cho phép sửa chữa, thêm bớt bằng các post processing tools Photoshop chẳng hạn) trong ảnh. Các loại ảnh như Photo Travel hoặc Photojournalism không cho phép sửa đổi nhưng lại không hề có luật lệ cấm dàn dựng. Có lẽ hơn nhau chăng là khi những ảnh nào dàn dựng gần với thực tế sẽ thắng, cũng giống như khi chúng ta xem kịch trên sâu khấu vậy, kịch nào nhân vật đóng gần như thật sẽ gây ấn tượng mạnh mẽ cho người xem và sẽ ăn khách hơn. Một đôi lần, tôi thấy những tấm ảnh dàn dựng không khéo léo, như hình ảnh đoàn người nông dân đi trên sa mạc hay trên đồi cát, họ mặc những bộ quần áo mới toanh như vừa cắt chỉ làm tôi thấy nực cười. Đối với tôi, những người này không mang dáng vẻ người lao động mà chỉ là những kịch sĩ trong một kịch bản còn khá kém cỏi.

Để kết luận, người Mỹ có câu “Seeing is believing” (“thấy mới tin”) nhưng riêng tôi, tôi không biết là mình có nên tin vào những điều tôi thấy trong các tác phẩm nhiếp ảnh không nữa. Cảm xúc còn hay mất khi tôi nhìn một tấm ảnh tuyệt tác giờ thật rất khó đoán biết trước. Có lẽ tôi cần phải suy nghĩ về những tấm ảnh đã được dàn dựng này như những brain games (trò chơi trí tuệ) mà không ai và không có cách nào có thể ngăn cấm được. Có điều lệ ngăn cấm hay chăng chỉ là cấm không cho sử dụng những post processing tools để dời đổi hay bôi xóa trong hình ảnh mà thôi.

Câu chuyện “behind the scenes” về nhiếp ảnh còn rất dài. Nghề chơi thật lắm công phu! Xin đành hẹn lần sau sẽ kể tiếp…

Vũ Kiều Hạnh
Vietnamese Photographic Society of Washington DC (VNPS)
Virginia, Oct 2015

Leave a Reply