TỐ CHẤT NÀO CỦA NGƯỜI HOA?

(Bùi Xuân Khải sưu tầm) (Sept 24, 2014 (TM)

TỐ CHẤT NÀO CỦA NGƯỜI HOA? – LƯU DU

Nhiều người hẳn biết rằng một số khái niệm đặc sắc trong tiếng Trung rất khó dịch sang tiếng Anh, thí dụ đột kích th(突击手) [1], bt chiết đằng(不折腾) [2], tinh thn văn minh(精神文明), ban tkiến thiết(班子建设) [3]… Ai dịch được huyết nhim đích phong thái(血染的风采) [4] thì tôi xin tặng ngay cờ luân lưu. Tcht(素质) làmột trong những từ như thế.

Người Hoa tcht kém, vìthếTrung Quc không nên…” Câu này phổ biến tới mức nếu không đi cùng với hai từkém người Hoathì từ tcht như thể bơ vơ lạc lõng. Nhưng dịch tcht như thế nào đây? Dịch thành qualitycó vẻ hợp hơn cả. Tuy nhiên, thử nghĩ kĩ thì câu tiếng Anh “The quality of Chinese people is low, so China should not…” rõ ràng lại không hợp. Vì nếu dịch ngược trở lại tiếng Trung thì câu này sẽ thành “Người Hoa cht lượng kém, vì thế Trung Quc không nên…” Mà như thế thì rõ là phân biệt chủng tộc và chắc chắn không hợp ýngười Hoa nào phát ngôn câu ấy.
Chắc chắn có nhiều lí do khiến một từ nào đó khó dịch sang những ngôn ngữ khác. Một lí do có thể là: bản thân hiện tượng liên quan đến từ đó không thật sự được nắm bắt rõ ràng. Thí dụ từ tcht. Thực ra tố chất là gì? Trực giác bảo tôi rằng, đó là“trình độ văn hóa”. Nhưng theo thống kê dân số gần đây nhất thì tỉ lệ mù chữ ở Trung Quốc chỉ chiếm 4,08%, tức là thấp hơn nhiều so với mức trung bình trên thế giới. Một nghiên cứu năm 2009 cho thấy rõ là18,03 % giới trẻ ởTrung Quốc từ25 đến 30 tuổi có bằng cao học trở lên, như vậy là nhiều hơn cả ở những nước dân chủ nhưTiệp (15,05%), Thổ Nhĩ Kì(13,06%) hay Brazil (10%). Vậy trình độ văn hóa của người Trung Quốc không hề thấp.
Thế nếu không phải là trình độ văn hóa thì tố chất cho thấy cái gì? Có lẽ là tinh thần hợp tác. Có thuyết bảo rằng người Trung Quốc như “cát rời trong chậu”(nhất bàn tán sa), một bằng chứng về tố chất kém. Trong xã hội học có khái niệm “vốn xã hội”, biểu thị độ nhớt và mật độ của quan hệ giữa người với người. Một số nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng để một nền dân chủ có thể vận hành thì vốn xã hội đóng vai trò tương tự như dầu nhớt cho động cơ ôtô. Chưa nói đến việc sau này nhiều nhà nghiên cứu hoài nghi hệ quả chính trị của vốn xã hội, ngay cả khi nó càng nhiều càng tốt (đa đa ích thiện), nhiều người cũng lưu ý rằng cái công thức “cát rời trong chậu”hoàn toàn không đúng với truyền thống Trung Quốc. Làng xã truyền thống có một mạng tương tác xã hội chặt chẽ và tự quản. Khi phải đắp một con đường hay đào một dòng kênh thì mọi nhà họp nhau bàn việc góp quỹ. Nhà này mâu thuẫn với nhà kia thì hương thân phụ lão đứng ra thương lượng theo luật làng. Ở Chinatown tại New York tôi thấy một cộng đồng người Hoa đã tha hương từ trên một thế kỉ vẫn tụ họp múa lân và đánh trống mỗi dịp hội hè. Vì thế khó có thể nói rằng người Hoa vốn không có gen đoàn kết.
Song với sự ra đời của “nhà nước toàn năng”thì cái gọi là“rác rưởi phong kiến”như tông tộc, xã đoàn, miếu hội bị cưỡng bách tiêu diệt. Xã hội ngày càng có xu hướng nguyên tử hóa và chính trị trở thành chất keo duy nhất. Cho đến hôm nay, thể chế chính trị mạnh mẽ vẫn ức chế sự tích lũy vốn xã hội. Những “hạt cát”muốn kết hợp lại, lập nên một nông hội ư? Quá nhạy cảm! Một công đoàn ư? Đã có công đoàn do chính phủ tổchức rồi mà! Một tổchức phi chính phủ ư? Được thôi, nhưng phải thông qua 48 thủ tục nhé…Như vậy, sự nguyên tử hóa xã hội Trung Quốc không phải là nguyên nhân mà là kết quả của quyền lực. Như thể tôi vừa trói chân bạn vừa bảo rằng: đấy, mày có chạy được đâu, chứng tỏ mày không biết chạy, hoặc thậm chí mày thiếu tc ht chạy! Cái đó không còn làmột “dự báo tự hoàn thành”nữa, mà làmột “mệnh lệnh tự xác nhận”.
Và nếu tcht có nghĩa là ý thức luật pháp thì thế nào nhỉ? Người Hoa không thích xếp hàng và hay vượt đèn đỏ…Những hiện tượng như vậy cho thấy là người Hoa thiếu tố chất, vì thế mà phải để một nhóm tinh hoa kiểm soát, như tuyên bố“ dân Trung Quốc cần quản thúc” của Jackie Chan [5] chăng? Cá nhân tôi biết rõ những tật xấu kể trên, nhất là chuyện xếp hàng. Nhiều khi tôi chỉ muốn ở quầy cửa hàng nào cũng có cảnh sát giao thông đứng trấn.
Nhưng tôi cũng từng đến Hồng Kông và Đài Loan, thấy mật độd ân số ở đó cũng rất dày mà người ta vẫn tự giác xếp hàng. Họ cũng là người Hoa, chứng tỏ không phải cứ là người Hoa thì thiếu ý thức luật pháp. Nhưng điều quan trọng hơn là: ngay cả khi người Hoa quả thật kém về mặt này thì từ đócũng khó mà suy ra tính ưu việt của một thể chế độc tài. Thể chế độc tài hàm ẩn một tiền đề rằng dân chúng tố chất kém thì phải chịu sự giáo huấn và quản thúc của quan chức tố chất cao.
Song nhìn vào hàng ngũ quan chức thì ta phải phát hoảng. Hôm nay mở tờ báo này thấy một vị quan chức vào tù vì tham ô vài triệu, hôm sau mở tờ báo khác thấy một vị nữa vào tùvìtham ôvài chục triệu. Hôm nay nhấp chuột vào trang mạng này thấy chính phủ cưỡng chế dỡ nhà khiến một người dân phải đi kiến nghị, hôm sau nhấp chuột vào trang mạng khác thấy một người dân nữa bị dỡ nhà phải cùng quẫn tự thiêu. Đương nhiên đó không phải là đại diện cho tất cả quan chức, nhưng những việc như vậy là thực tế và diễn ra vô tận. Nó nhắc nhở rằng chúng ta nên lí giải ý thức luật pháp kém của dân chúng như thế nào: khi “kẻ trên”thường xuyên lợi dụng đấu thầu dự án để ăn tay trong, bất tuân luật pháp trong tranh chấp đất đai hay bất chấp lệnh cấm vẫn nhậu nhẹt bằng tiền công quỹ thì làm sao có thể bắt “kẻ dưới”cung kính tôn trọng luật pháp? Kẻ đại tiểu tiện tứ tung làm sao dạy người khác đừng khạc nhổ được.
Vậy ngay cả khi tố chất của người Hoa có vấn đề chăng nữa thì nguyên nhân chủ yếu nằm ở chế độ, mặc dù nó tác động xấu đến chế độ. Tất nhiên tôi không nghĩ rằng cải cách chế độ qua đêm là có thể biến đổi văn hóa, nhưng ít nhất nó có thể tạo ra một không gian sinh hoạt công cộng. Và cũng như việc muốn học chạy thì trước hết phải tháo xích chân, muốn bồi dưỡng năng lực công dân thì trước hết phải có một không gian công cộng. Những ai ưa lặp lại câu “Người Hoa tcht kém, vìt hếTrung Quc không nên…” có lẽ hãy thử nghĩ xem có nên đổi thành “Người Hoa tcht kém, chính vì thế màTrung Quc càng nên…”
Phm ThHoài dch
________
Ngun: Lưu Du (Liu Yu, 1976) bảo vệluận án tiến sĩtại Columbia University, từng dạy tại Cambridge và hiện là PhóGiáo sưngành Chính trịtại Đại học Thanh Hoa, Bắc Kinh. Bàbắt đầu nổi tiếng ởTrung Quốc với tác phẩm 民主的细节(Chi tiết của dân chủ) xuất bản năm 2009. Bài viết “素什么质” này đăng trên blog của bàngày 30/10/2011. Bản tiếng Việt dựa theo bản tiếng Đức đăng trên trang Freitag ngày 19/4/2014.
Theo pro&contra
 22 Tháng 8 2014

2 thoughts on “TỐ CHẤT NÀO CỦA NGƯỜI HOA?

  1. From: Tong Mai
    Aug 31, 2014

    Không bàn đến mục đích chính mà tác giả muốn nói trong bài viết này về tố chất kém của người Trung Hoa trên mặt văn hóa, ý thức luật pháp, tinh thần hợp tác …là do chế độ mà sinh ra, Mai chỉ đụng đến cái mà ông nói rằng có những từ Trung Hoa dịch ra tiếng Anh rất khó, chẳng hạn như chữ “tố chất” mà ông muốn dịch là “quality” đúng là khi áp dụng cho người Hoa trong nhiều context khác nhau thì không chuẩn được.

    Mai thì nghĩ đến chữ essence, the essence of a nation, và ở đây: the essence of the Chinese people is at stake, therefore, China should not ….
    TMai

    ps. Cuốn Những Lời Trăng Trối của Trần Đức Thảo cũng có một chương nói đến tệ nạn xã hội VN mà nguyên nhân chủ yếu sinh ra từ chế độ.

    1. TMai có phân tích rất nhạy bén. Hôm trước có đọc lướt qua bài này không để í nhiều, nay thấy TMai nêu í kiến mới lục ra đọc lại.

      Bài viết này có tựa đề ‚Am Wesen der Chinese‘ với nội dung đăng lại một essay (dịch qua tiếng Đức) của Liu Yu trong trong cuộc bút đàm chung quanh chủ đề người Trung hoa kém học vấn, kém văn minh do đó không thích ứng với dân chủ.

      Trong tiếng Đức từ Wesen = Essence, chuyển qua tiếng Anh tựa bài viết sẽ là ‚The Essence of the Chinese‘

      Nhưng trong nguyên tác Yu Liu mổ xẻ từ ngữ ‘suzhi’ và loay hoay làm thế nào để diễn đạt từ suzhi cho ổn thoả nêu lên essence của một dân tộc. Và cuối cùng chọn ‘quality’. Tuy nhiên tác giả nêu ra nhiều hình thức quality, về mặt bằng văn hoá, quality về tính cộng đồng, quality về đạo đức . vân .. vân … qua đó mình hiểu được Yu Liu không muốn và không thể dùng chỉ riêng một từ suzhi (quality) để đánh giá, nhận định một dân tộc và hàm í quality chỉ là một trong nhiều tính chất mà từ essence bao gồm.

      PtHoài dùng từ Hán việt là ‘tố chất’ để đặt cho tựa bài là ‘Tố chất của một dân tộc’ không sát nghĩa. ‘essence of the chinese’ luận về bản sắc của dân tộc, tri thức dân tộc, … từ ‘essence’ (Wesen) rộng lớn và bao quát hơn nhiều.

      Và phần dưới PtHoài dịch từ viscosity, diễn tả tính gần gũi, sự mật thiết giữa quan hệ người và người trong cộng đồng là độ nhớt thì hơi cẩu thả.

      LCHoằng

Leave a Reply